Rewizja EU ETS. Miliardy na dekarbonizację przemysłu

Darmowe uprawnienia w systemie ETS są obecnie podstawowym instrumentem ochrony przemysłu przed ryzykiem przenoszenia produkcji poza granice UE (carbon leakage). Obecnie około 43 proc. wszystkich uprawnień do emisji dwutlenku węgla w systemie trafia do przemysłu bezpłatnie, a 57 proc. jest sprzedawane na aukcjach.

KE proponuje teraz zwiększenie wartości darmowej alokacji dla przemysłów energochłonnych o około 6 mld euro do 2030 r. Dodatkowe wsparcie ma zostać wprowadzone możliwie szybko. O takie rozwiązanie zabiegała m.in. Polska, która podczas czerwcowego szczytu apelowała o uregulowanie tej kwestii w odrębnym projekcie.

Premier Donald Tusk komentując te zmiany ocenił, że propozycja KE odpowiada na polskie postulaty dotyczące większej elastyczności unijnych regulacji w obszarze ETS.

”O tym mówiliśmy od samego początku, Polska nie będzie respektowała tej pierwotnej wersji ETS-u, cały czas skutecznie zmieniamy pewne zapisy tak, aby Polska była w lepszej sytuacji niż inne kraje” – powiedział dziennikarzom w Sejmie Donald Tusk. Jak dodał, Polska ma obecnie „jeszcze bardziej uprzywilejowaną pozycję” w tym zakresie.

Zgodnie z oczekiwaniami KE zaproponowała osobną regulację, która ma obowiązywać z mocą wsteczną, obejmując również 2026 r.

Komisja chce zmienić także rolę darmowych uprawnień po 2030 r. Mają one przestać być wyłącznie mechanizmem zabezpieczającym konkurencyjność europejskiego przemysłu, a stać się narzędziem wspierającym inwestycje w redukcję emisji.

Wolniejsze tempo redukcji puli uprawnień

Zgodnie z propozycją KE dostęp do darmowej alokacji uprawnień do emisji po 2030 r. będzie uzależniony od zobowiązań przedsiębiorstw dotyczących dekarbonizacji. 80 proc. darmowych uprawnień ma być przyznawane po zatwierdzeniu przez zarządy i publikacji planów inwestycji ograniczających emisje CO₂, natomiast pozostałe 20 proc. po wdrożeniu zaplanowanych działań i potwierdzeniu osiągniętych redukcji.

Rewizja ETS zakłada wolniejsze tempo zmniejszania puli uprawnień po 2030 r. Liniowy współczynnik redukcji (LRF) miałby wynosić 3,7 proc. rocznie w latach 2031–2035 oraz 1,7 proc. od 2036 r. Oznacza to łagodniejszą ścieżkę redukcji niż przewidują obecne przepisy, a aukcje uprawnień miałyby być prowadzone również po 2040 r.

Projekt przewiduje także przegląd funkcjonowania systemu od 1 stycznia 2033 r.

Jednym z kluczowych elementów reformy ma być ponowne dopuszczenie korzystania z międzynarodowych kredytów węglowych. W latach 2036–2040 przedsiębiorstwa mogłyby pokrywać nimi do 2 proc. swoich zobowiązań w ramach ETS.

Równolegle system miałby zostać uzupełniony o 250 mln ton trwałych krajowych redukcji emisji i pochłaniania CO₂, co ma stworzyć rynek certyfikowanych jednostek usuwania dwutlenku węgla.

KE proponuje także zmianę zasad funkcjonowania rezerwy stabilności rynkowej (MSR), tak aby mechanizm odpowiadał mniejszemu rynkowi emisji po 2030 r. i nadal pełnił funkcję stabilizującą przy kurczącej się podaży uprawnień.

Wskaźnik poboru uprawnień do MSR miałby zostać obniżony z 24 proc. do 12 proc., co oznacza pozostawienie większej liczby uprawnień na rynku. Jednocześnie Komisja podkreśla, że mechanizm pozostanie oparty na przejrzystych zasadach i nie będzie zależny od bieżących decyzji politycznych.

KE modyfikuje benchmarki

Zmiana zaproponowana przez KE dotyczy także benchmarków wykorzystywanych przy darmowej alokacji.

Do wskaźników dla 14 produktów – głównie w sektorach chemicznym i rafineryjnym – zostaną włączone emisje pośrednie związane ze zużyciem energii elektrycznej. Zmiana ma wspierać elektryfikację przemysłu, a według Komisji przyniesie przedsiębiorstwom korzyści finansowe rzędu ok. 4 mld euro w latach 2026–2030.

Dodatkowo planowane jest złagodzenie aktualizacji benchmarków dla ciepła i paliw bez uruchamiania międzysektorowego współczynnika korekcyjnego, co ma zwiększyć elastyczność systemu o kolejne ok. 6 mld euro. Po 2030 r. maksymalna roczna aktualizacja benchmarków ma wynosić 2 proc., a bufor darmowej alokacji zostanie zwiększony do 4 proc.

Większe wsparcie dla państw

Reforma utrzymuje także mechanizmy solidarnościowe w ramach ETS, których celem jest wsparcie państw członkowskich najbardziej obciążonych transformacją energetyczną.

Fundusz Modernizacyjny nadal będzie finansował modernizację systemu energetycznego, rozwój sieci, poprawę efektywności energetycznej oraz dekarbonizację przemysłu w 12 państwach członkowskich o niższych dochodach. Do dyspozycji pozostanie 280 mln uprawnień, przy zachowaniu zakazu finansowania inwestycji opartych na paliwach kopalnych oraz infrastruktury dla tych paliw.

Komisja utrzymuje też mechanizm redystrybucji 10 proc. uprawnień aukcyjnych do 16 mniej zamożnych państw członkowskich, aby zwiększyć sprawiedliwość podziału kosztów transformacji.

Nowy instrument finansowania

Jednym z nowych elementów reformy ma być także Industrial Decarbonisation Bank (IDB), który ma wspierać inwestycje przemysłu energochłonnego w technologie niskoemisyjne.

Pierwszy etap funkcjonowania instrumentu, przewidziany na lata 2027–2030, zakłada wykorzystanie 400 mln uprawnień ETS o szacunkowej wartości około 30 mld euro (przy cenie uprawnienia na poziomie 75 euro za tonę CO₂). Środki mają być uruchamiane w szybkim trybie, aby przyspieszyć realizację projektów i stworzyć przewidywalne warunki inwestycyjne dla przemysłu.

Od 2031 r. ma rozpocząć działalność pełny Bank Dekarbonizacji Przemysłu, dysponujący kolejną pulą 400 mln uprawnień. Według Komisji pozwoli to wygenerować finansowanie o wartości około 100 mld euro. Instrument ma wykorzystywać konkurencyjne aukcje oraz kontrakty różnicowe na emisję CO₂ (Carbon Contracts for Difference – CCfD), które mają ograniczać ryzyko inwestycyjne przedsiębiorstw.

Szczegółowe zasady funkcjonowania banku mają zostać wypracowane w konsultacjach z przemysłem.

Zmiany w funduszach ETS

KE proponuje także rozszerzenie zakresu Funduszu Modernizacyjnego po 2030 r. o finansowanie projektów przemysłowych, w tym technologii wychwytywania i składowania dwutlenku węgla (CCS). Dostęp do środków ma zostać powiązany z przestrzeganiem zasad praworządności.

Kontynuowany będzie również Fundusz Innowacji, który ma wspierać wdrażanie innowacyjnych technologii niskoemisyjnych na rynku. Nowa odsłona programu („Innovation Fund 2.0”) ma dysponować dodatkową pulą 200 mln uprawnień.

Pakiet obejmuje także wsparcie dla wykorzystania zrównoważonych paliw lotniczych (SAF), na które przeznaczonych zostanie 20 mln uprawnień ETS.

Co najmniej połowa z ETS na inwestycje

Pozostałe zmiany dotyczą z kolei zasad wykorzystania dochodów z aukcji uprawnień.

Państwa członkowskie miałyby przeznaczać co najmniej 50 proc. wpływów z ETS na inwestycje w sektorach objętych systemem, w tym energetykę, rozwój sieci elektroenergetycznych, odnawialne źródła energii, magazynowanie energii, przemysł energochłonny, czyste technologie, lotnictwo oraz żeglugę.

Projekt przewiduje także większą przejrzystość wydatkowania środków oraz zabezpieczenia mające ograniczyć finansowanie inwestycji utrwalających wykorzystanie paliw kopalnych.

Komisja argumentuje, że przychody generowane przez ETS powinny w większym stopniu wracać do sektorów, które ponoszą koszty funkcjonowania systemu.

Przedłużone wsparcie dla ciepłownictwa

Komisja proponuje stopniowe objęcie systemem EU ETS spalania odpadów komunalnych w latach 2031–2034, przy zachowaniu dodatkowych mechanizmów elastyczności.

Państwa członkowskie będą mogły odroczyć wdrożenie nowych zasad do 2035 r., jeśli spełnią co najmniej dwa z trzech warunków dotyczących krajowego podatku węglowego, realizacji celów recyklingu oraz ograniczenia składowania odpadów.

Projekt przewiduje też przedłużenie darmowej alokacji dla ciepłownictwa sieciowego po 2030 r., wsparcie dla samorządów i operatorów instalacji, zwłaszcza inwestujących w technologie wychwytywania CO₂, oraz powiązanie nowych regulacji z rozwojem CCS i CCU.

Jednocześnie KE zapowiada dalsze ograniczanie składowania odpadów oraz wzmocnienie monitorowania i raportowania emisji ze składowisk w związku z celem ograniczenia składowania do 2035 r.

Lotnictwo: wsparcie SAF zamiast pełnego rozszerzenia ETS

W sektorze lotniczym komisja rezygnuje z pełnego rozszerzenia ETS na wszystkie loty odlatujące, proponując bardziej selektywne rozwiązanie.

Zakłada ono utrzymanie obecnego ograniczenia zakresu systemu („stop the clock”) z przeglądem w 2032 r., co ma wspierać rozwój globalnego mechanizmu CORSIA. Jednocześnie KE proponuje wsparcie europejskiej produkcji zrównoważonych paliw lotniczych (SAF) poprzez pulę 110 mln uprawnień oraz możliwość stosowania mechanizmu book & claim.

Od 2029 r. ETS miałby zostać rozszerzony regionalnie na loty lądujące w krajach oddalonych do 5000 km, co ma ograniczyć ryzyko przenoszenia ruchu do zagranicznych hubów. Zwolnienie dla lotów krajowych w regionach najbardziej oddalonych miałoby obowiązywać do końca 2035 r.

Żegluga: więcej środków na dekarbonizację

W sektorze morskim Komisja chce wzmocnić ETS poprzez skierowanie większej części przychodów na transformację żeglugi.

Proponowany Mechanizm Wsparcia Zrównoważonego Morskiego Napędu Alternatywnego (SMAP) ma dysponować 110 mln uprawnień w latach 2028–2040 i wspierać neutralne technologicznie rozwiązania, w tym zaawansowane biopaliwa, e-paliwa, elektryfikację oraz technologie wykorzystujące energię wiatru.

Reforma zakłada także uproszczenie obowiązków raportowych dla armatorów, bardziej ukierunkowane rozszerzenie ETS na mniejsze jednostki, mechanizm odliczeń powiązany z regulacjami IMO oraz utrzymanie wybranych derogacji dla państw i regionów szczególnie obciążonych transformacją.

Rada UE, Parlament Europejski i Komisja Europejska zakładają osiągnięcie porozumienia w sprawie rewizji ETS w I kwartale 2027 r., zgodnie z „One Europe, One Market Roadmap” z 23 kwietnia 2026 r. Zakończenie negocjacji będzie jednym z priorytetów irlandzkiej prezydencji w Radzie UE.