Szczyt COP31 głuchy na prośby Nepalu? Zmiany klimatu w regionach wysokogórskich nie przebiły się do agendy

Wraz z kolejnym szczytem COP powracają kwestie wpływu zmian klimatycznych na biedniejsze rejony świata, które nierzadko mierzą się z nimi w bardziej bezpośredni i nagły sposób niż Europa czy USA (przynajmniej na razie).

Interesy ważne i ważniejsze

Jak podaje Kathmandu Post, zdaniem nepalskiego ministra spraw zagranicznych Shisira Khanala propozycje Nepalu, Bhutanu, Kirgistanu, Tadżykistanu i Pakistanu, dotyczące podniesienia na agendzie COP31 tematów związanych ze zmianami klimatycznymi zachodzącymi w obszarach górskich („Promowanie agendy górskiej: lodowce, kriosfera i odporność w obliczu przekroczenia limitów, wspólnej odpowiedzialności i zrównoważonego finansowania”) nie spotkały się z uznaniem i poparciem ze strony szerszego grona państw.

Według informacji nepalskiego dziennika, Katmandu naciska na silniejsze uwzględnienie interesów regionów wysokogórskich, a także na szybszy dostęp do środków finansowych na pokrycie strat i szkód spowodowanych zmianami klimatycznymi. Jednak postulaty o finansowaniu (nie w formie ich zadłużenia) działań klimatycznych dla narażonych krajów w formie adaptacji infrastrukturalnej są uważane za trudne do zrealizowania.

Zdaniem uczestników COP31 oczekiwania krajów wysokogórskich (z państwami w regionie Himalajów na czele) najpewniej nie zostaną spełnione – a dotyczą one m.in. systemów wczesnego ostrzegania, obejmujących monitorowanie lodowców na dużych wysokościach, sieci obserwacji satelitarnej czy regionalnej wymiany danych.

„Kathmandu Post” podaje, że propozycja wydzielonego punktu obrad dotyczącego krajów wysokogórskich nie została formalnie przyjęta podczas wstępnych negocjacji. Nepal nadal zabiega o pomoc badawczą i techniczną, aby lepiej zrozumieć zjawisko ocieplenia klimatu i jego konsekwencje w regionach górskich.

Cytowany przez dziennik nepalski parlamentarzysta Sagar Dhakal, biorący udział w procesie negocjacyjnym na COP31 poinformował, że kraje rozwinięte "wielokrotnie odrzucały propozycję [agendy wysokogórskiej - przyp.red.E24]". "Niektóre kraje rozwinięte i uprzemysłowione próbują zniweczyć nasze starania (...) Coraz trudniej jest nam uwzględnić nasze postulaty i program w dokumencie końcowym" - dodał minister MSZ Khanal.

Powidoki katastrofy

Waga systemów wczesnego ostrzegania szczególnie mocno przypomniała o sobie podczas sierpniowej, śmiertelnej powodzi w Nepalu, w której według obecnych szacunków zginęło ok. 1450 osób, a ponad 6000 uznaje się za zaginione.

Kataklizm uszkodził 6 głównych hydroelektrowni w kraju (generujących łącznie ponad 230 MW mocy), a także wiele węzłów przesyłowych, obiektów infrastruktury krytycznej, dróg i wiosek. Sierpniowa powódź była jedną z najpoważniejszych katastrof, jakie dotknęły Nepal od czasu trzęsienia ziemi w 2015 r.

Jak zaznaczał we wrześniu w komentarzu dla E24 dr Patryk Kugiel, główny analityk Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (PISM) i ekspert ds. Azji Południowej, po powodzi Nepal stanął przed ogromnym problemem odbudowy terenów dotkniętych katastrofą – a skala zniszczeń szacowana jest na ponad 4 mld dolarów. „Dla Nepalu to gigantyczne wyzwanie i ogromny problem” – podkreślił ekspert.

Zniszczona infrastruktura miała kluczowe znaczenie dla nowego rządu, który chciał otworzyć kraj na świat, poprawić łączność, a zwłaszcza rozwinąć połączenia na północ, w stronę Chin. Do tej pory Nepal był całkowicie uzależniony od Indii. Dlatego zarówno poprzednie rządy, jak i obecny, dążyły do dywersyfikacji szlaków transportowych i budowy infrastruktury na północ. Niestety, to właśnie połączenia z Chinami zostały najbardziej zniszczone przez powódź, co cofa możliwość rozwoju Nepalu o kilka lat. Odbudowa dróg i elektrowni w tych rejonach będzie niezwykle wymagająca.
dr Patryk Kugiel, główny analityk Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (PISM) i ekspert ds. Azji Południowej

Katastrofa stała się również okazją do wznowienia dyskusji o systemach wzajemnego ostrzegania. Chińscy i nepalscy naukowcy opracowali transgraniczny system wczesnego ostrzegania monitorujący wybrane jeziora lodowcowe, jednak między krajami nadal brakuje sformalizowanego mechanizmu instytucjonalnego do błyskawicznej wymiany danych operacyjnych w czasie rzeczywistym, a także wystarczająco gęstej sieci czujników.

Jako że polityka nie lubi próżni, również powódź Bhotekoshi została wykorzystana do geopolitycznych przepychanek. „Jeśli ktoś śledził media społecznościowe tuż po katastrofie, mógł zauważyć, że zwłaszcza w indyjskiej infosferze pojawiło się wiele komentarzy oskarżających Chińczyków. Twierdzono, że to ich wina, bo nie ostrzegli Nepalu, albo że budowa chińskich hydroelektrowni naruszyła strukturę geologiczną i doprowadziła do tragedii. Takie zarzuty naturalnie usztywniły stanowisko Pekinu” – zaznaczał dr Kugiel.

Jednocześnie ekspert PISM podkreślał, że gdyby Chińczycy posiadali informacje o nadchodzącym zagrożeniu, natychmiast ostrzegliby Nepal: „Leżało to w interesie Pekinu, ponieważ katastrofa uderzyła bezpośrednio w chińskie inwestycje w regionie, w tym w chińsko-nepalskie przejście graniczne oraz inne projekty, które Pekin planuje od wielu lat”.

Jednak zmiany klimatu?

Początkowo jako przyczynę powodzi wskazywano trzęsienie ziemi o magnitudzie 5,2 stopnia w skali Richtera. Jednak Amerykańska Służba Geologiczna (USGS) później doprecyzowała swoje początkowe ustalenia i potwierdziła, że to osunięcie lodowca z wysokości ponad 5 km (spadał 1200 m w dół doliny górskiej) wywołało trzęsienie ziemi – nie na odwrót.

To z kolei wywołało lawinę, która zablokowała transgraniczną rzekę Lhende Khola, tworząc tymczasowe jezioro zaporowe i tamę, która pękła i uwolniła nagle ogromne ilości wody – następnie przedostały się one do rzek Bhotekoshi i Trishuli. Pomiary Międzynarodowego Centrum Zintegrowanego Rozwoju Gór (ICIMOD) wskazały, że poziom wody w rzece Trishuli w Galchhi podobno wzrósł o 9 m w ciągu 30 minut.

Powodzie spowodowane pękaniem jezior zaporowych nie są w Nepalu rzadkim zjawiskiem – ostatecznie, Himalaje to młode góry, w których nadal zachodzi wiele procesów tektonicznych. Naukowcy z ICIMOD zidentyfikowali 3624 jeziora polodowcowe w Nepalu, Indiach i Tybecie, z których 47 sklasyfikowano jako wysoce niestabilne i grożące nagłym wylewem.

Powódź Bhotekoshi została spowodowana nagłym osunięciem się podłoża skalnego, jednak analizując jej przyczyny, należy uwzględnić szerszy kontekst geologiczno-klimatyczny. I choć początkowo naukowcy byli ostrożni w swoich analizach, po czasie wskazują, że zmiany klimatu miały swój udział w sierpniowej katastrofie naturalnej.

Cytowany przez Kathmandu Post dr Upmanu Lall, dyrektor Columbia Water Center i ekspert w dziedzinie wody, klimatu i powodzi zaznaczył, że obecnie lodowce mogą topnieć szybciej z powodu utrzymującego się ocieplenia lub z powodu opadów deszczu zamiast śniegu. W efekcie dodatkowa woda może nasycić zbocza poniżej lodowca, destabilizując je, gdy przedostaje się między skały a glebę.

I choć lawiny lodowo-skaliste są częste w Nepalu, to zazwyczaj występują na większych wysokościach, na terenach niezamieszkałych i zazwyczaj nie powodują katastrofy na taką skalę. Jednak jak potwierdza cytowana przez nepalski dziennik badaczka kriosfery Sunwi Maskey, tym razem tarcie spowodowało topnienie lodu lodowcowego podczas jego przemieszczania się w dół zbocza. Masa ta porwała również po drodze ziemię, skały i osady, dodając wodę do i tak już ogromnej masy skał i gruzu pędzącej w dół zbocza.

Z danych zebranych na podstawie zobrazowań satelitarnych wynika, że w latach 1977-2010 powierzchnia lodowców w nepalskich Himalajach skurczyła się o 24 proc., a ryzyko powodzi z nich wypływających radykalnie wzrosło, szczególnie przy ekstremalnych opadach pod koniec monsunu.

Szczyt klimatyczny COP31 po raz kolejny staje się miejscem, w którym na prawdziwie międzynarodowym forum można usłyszeć głos krajów tzw. Globalnego Południa czy krajów rozwijających się, które w coraz wyraźniejszy sposób będą doświadczać zmian klimatu – pomimo swojego braku udziału w intensywnej industrializacji z przełomu XIX i XX wieku, która państwom Zachodu przyniosła lata prosperity i intensywnego rozwoju.

Obecnie to one zaczynają płacić cenę za klimatyczne skutki emisji, których nie wyprodukowały – jednocześnie nadal starając się o gospodarczy rozwój, który jest wysoce energochłonny. Spotkanie na szczycie klimatycznym COP to dobra okazja do przypomnienia tych faktów i zadania sobie pytania, w jaki sposób można pomóc zmniejszać negatywne efekty zmian klimatu w regionach, które doświadczają ich coraz mocniej – tak, aby była to pomoc efektywna i wymierna.