Czerwona plama na mapie Europy. Dlaczego prąd w Polsce był tak drogi?

Czerwona Polska otoczona tańszymi sąsiadami przyciąga uwagę i prowokuje do szukania winnych. Grafika zamieszczona na serwisie X przedstawia średnie ceny hurtowe energii elektrycznej na rynku dnia następnego dla dostaw 10 listopada. W Polsce było to ok. 460 euro za megawatogodzinę, czyli w przybliżeniu 2 tys. zł. W najdroższym kwadransie cena zbliżyła się nawet do 900 euro. Nie oznacza to jednak, że tyle kosztowała każda megawatogodzina zużyta tego dnia w kraju.

Gdy taniej energii brakuje...

Rynek dnia następnego jest częścią rynku spot, na którym handluje się energią z bliskim terminem dostawy. Sprzedający i kupujący zawierają transakcje na kolejną dobę, a ceny ustalane są dla poszczególnych kwadransów. Ich wysokość odzwierciedla przewidywane zapotrzebowanie, dostępność produkcji oraz możliwości wymiany międzykrajowej.

Cena nie powstaje przez uśrednienie kosztów pracy wszystkich elektrowni. W uproszczeniu rynek przyjmuje oferty od najtańszych do coraz droższych, aż pokryje zapotrzebowanie. Cenę rozliczeniową wyznacza ostatnia potrzebna oferta. Jeżeli taniej energii jest dużo, stawki spadają. Gdy zaczyna jej brakować, nawet stosunkowo niewielka ilość drogiej energii potrzebnej do zamknięcia bilansu może mocno podnieść cenę. Tak działa mechanizm ceny krańcowej.

Jesienią pogoda potrafi ograniczyć produkcję energii z dwóch stron jednocześnie. Gdy wiatr słabnie, spada wydajność turbin, a krótsze i pochmurne dni oznaczają mniej prądu z paneli słonecznych. Takie okresy nazywa się Dunkelflaute. Wiatraki i fotowoltaika nie muszą wtedy całkowicie przestawać pracować, ale dostarczają na tyle mało energii, że większy ciężar zasilania kraju przejmują pozostałe źródła i import.

Import ma swoje granice

Jeżeli równocześnie część bloków konwencjonalnych przechodzi remonty lub zgłasza awarie, pole manewru się zawęża. Sama obecność elektrowni na mapie nie gwarantuje, że może ona dostarczyć energię w potrzebnej chwili. Za prąd z pozostałych elektrowni trzeba zapłacić więcej, bo jego produkcja wiąże się z kosztami paliwa, emisji CO2 i utrzymania bloków. Ceny rosną szczególnie mocno, gdy dostępne jednostki mają już niewielki zapas mocy, a zapotrzebowanie pozostaje wysokie. To sygnał, że coraz trudniej znaleźć dodatkową energię, choć prąd nadal dociera do odbiorców.

Skoro u sąsiadów jest taniej, można byłoby po prostu kupić od nich więcej prądu. Problem w tym, że przez linie łączące poszczególne kraje da się przesłać tylko określoną ilość energii. Dostawy mogą też ograniczać przeciążenia sieci po obu stronach granicy. Import pomaga powstrzymywać wzrost cen, ale nie zawsze można go zwiększyć na tyle, by prąd w Polsce kosztował tyle samo co u sąsiadów.

Od giełdy do rachunku

Mapa nie mówi natomiast, po ile energię kupili wszyscy odbiorcy. Część zakupów i cen została zabezpieczona wcześniej. Rynek spot służy zarówno do organizowania dostaw, jak i dostosowywania pozycji uczestników do zmieniających się warunków. Firma może też kupować prąd na giełdzie, a dzięki zawartej wcześniej umowie otrzymywać zwrot różnicy, gdy cena przekroczy ustalony poziom. Dlatego wysokie notowania nie oznaczają, że każdy kupujący płaci równie dużo.

Typowe gospodarstwo domowe rozliczane według obowiązującej taryfy lub umowy ze stałą ceną nie odczuje takiego skoku następnego dnia. Bardziej bezpośrednio dotyczy on odbiorców z umowami dynamicznymi oraz firm kupujących energię według notowań spot. Jeśli jednak wysokie ceny utrzymają się dłużej, sprzedawcy zapłacą więcej za zakup energii, co z czasem może przełożyć się także na droższe oferty dla klientów.