W ankiecie Polskiego Alarmu Smogowego udział wzięło blisko 1500 gmin, czyli około 60 proc. wszystkich samorządów w Polsce.

– Nie spodziewaliśmy się takiego odzewu ze strony gmin. Prawie półtora tysiąca odpowiedzi dowodzi potężnego zainteresowania programem. Gminy widzą, że jest on niezwykle ważny i zależy im na jego skutecznym wdrażaniu – komentuje Piotr Siergiej, rzecznik Polskiego Alarmu Smogowego.

Zainteresowanie programem maleje

Z badania wynika, że samorządy dostrzegają wyraźny kryzys programu. Aż 82 proc. respondentów zauważyło spadek zainteresowania Czystym Powietrzem po zmianie zasad.

Potwierdzają to statystyki. Obecnie do programu wpływa zaledwie 700–800 wniosków tygodniowo, podczas gdy w 2024 r. średnio składano ich ponad 5 tys. tygodniowo. Co jest wynikiem tak dużego spadku zainteresowania rządowym programem?

Zdaniem samorządowców jedną z przyczyn są m.in. zbyt skompilowane procedury – uważa tak 44 proc. ankietowanych. Jeszcze większym problemem jest ograniczona dostępność programu dla osób o najniższych dochodach. Blisko połowa samorządów (47 proc.) ocenia, że obecne zasady nie odpowiadają potrzebom tej grupy.

Długa lista problemów

Najczęściej wskazywanym problemem pozostaje także długi czas oczekiwania na zwrot poniesionych kosztów – wskazało go 81 proc. przedstawicieli gmin. Kolejne bariery to obowiązek przeprowadzenia kompleksowej termomodernizacji (79 proc.), konieczność sfinansowania z góry audytu energetycznego (74 proc.) oraz przewlekłe rozpatrywanie wniosków (73 proc.).

W gminach wiejskich i miejsko-wiejskich największym problemem są opóźnienia w wypłatach dotacji (80–81 proc. wskazań), natomiast w miastach i miastach na prawach powiatu dominującą barierą pozostaje brak możliwości uzyskania wsparcia na źródła gazowe (85–89 proc.).

Gminy wskazują kierunek

Pozytywnie zapowiadane przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zmiany ocenia z kolei 40 proc. gmin, jednak 35 proc. uważa, że nie wystarczą one do odbudowy zainteresowania programem. Tylko 23 proc. respondentów wierzy, że proponowane reformy całkowicie rozwiążą obecne problemy.

Najczęściej wskazywane postulaty samorządów to wprowadzenie darmowego bonu na audyt energetyczny (47 proc.), umożliwienie etapowej termomodernizacji (35 proc.), podniesienie progów dochodowych (35 proc.), złagodzenie wymogu trzyletniego okresu posiadania nieruchomości (35 proc.) oraz możliwość podziału inwestycji na dwa odrębne wnioski o dotację (34 proc.).

– Wydaje się, że spełnienie postulatów gmin dotyczących naprawy programu jest kluczowe do jego odblokowania – ocenia Piotr Siergiej.

Pierwsze zmiany od lipca

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zapowiedział, że pierwsze korekty programu wejdą w życie już w lipcu 2026 r. Zmiany są efektem pierwszych miesięcy funkcjonowania nowych zasad oraz konsultacji społecznych, podczas których zgłoszono ponad 1,3 tys. uwag.

Pakiet obejmuje m.in. skrócenie wymaganego okresu posiadania nieruchomości z trzech do jednego roku w wybranych przypadkach, zwiększenie wysokości dotacji na część prac termomodernizacyjnych, uproszczenie procedur potwierdzania likwidacji starych źródeł ciepła oraz wydłużenie terminu realizacji inwestycji finansowanych z prefinansowania ze 120 do 180 dni.

Według NFOŚiGW to dopiero pierwszy etap zmian. Samorządy zwracają jednak uwagę, że wciąż brakuje uproszczenia dokumentacji, skrócenia czasu rozpatrywania wniosków, przyspieszenia wypłat dotacji, podniesienia progów dochodowych oraz możliwości etapowej realizacji inwestycji. Jednocześnie 74 proc. gmin uważa, że po wprowadzeniu tych zmian program może ponownie stać się skutecznym narzędziem poprawy jakości powietrza.