Zmiana klimatu i działania człowieka. Pożarów będzie tylko więcej

Opisywane wnioski płyną z artykułu naukowego „Prognozy dotyczące obszarów spalonych w Europie podkreślają znaczenie działań człowieka” opublikowanego w „Global Change Biology”.

Będzie tylko więcej pożarów

Badacze podkreślają, że antropogeniczna zmiana klimatu już teraz nasila warunki pogodowe, który sprzyjają powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożarów lasów w całej Europie. Zgodnie z prognozami „ryzyko to gwałtownie wzrośnie w nadchodzących dziesięcioleciach”.

Dotychczasowe doświadczenia wskazują, że działania człowieka, takie jak gospodarka paliwowa i zwiększona zdolność gaszenia pożarów, mogą ograniczyć rozprzestrzenianie się i intensywność pożarów lasów. Nie ma jednak pewności, czy obecne lub przyszłe działania będą w stanie przeciwstawić się rosnącym zagrożeniom w warunkach postępującej zmiany klimatu.
„Prognozy dotyczące obszarów spalonych w Europie podkreślają znaczenie działań człowieka”, [w:] „Global Change Biology”

Według twórców, zarówno czynniki biofizyczne, jak i społeczno-ekonomiczne silnie wpływają na przyszłą aktywność pożarów lasów. Jak czytamy: „Warunki pogodowe sprzyjające pożarom oraz zdolność do zarządzania nimi są ważnymi czynnikami napędzającymi, podczas gdy gęstość zaludnienia, zmiany w roślinności i użytkowanie gruntów mają większe znaczenie w skali regionalnej”.

Samo nasilenie warunków pogodowych mogłoby zwiększyć obszar spalonych terenów o ok. 39% do końca wieku. To jednak scenariusz niskiej emisji. W scenariuszu wysokiej emisji – mogłoby to być nawet 192%. Poprawa zdolności zarządzania pożarami mogłaby znacznie złagodzić ten wzrost. Jednak w warunkach tak silnych oddziaływań zmiany klimatu, „aktywność pożarowa nadal wzrośnie w ok. 55% regionów Europy”.

Ogólnie rzecz biorąc, poprawa zdolności do zarządzania pożarami lasów może znacznie ograniczyć skutki pogarszających się warunków pogodowych sprzyjających pożarom, ale może nie zrównoważyć w pełni silnych skutków zmiany klimatu.
„Prognozy dotyczące obszarów spalonych w Europie podkreślają znaczenie działań człowieka”, [w:] „Global Change Biology”

Nie da się ukryć, że aktualnie obserwujemy w Europie wzrost liczby pożarów lasów. Niejednokrotnie informowaliśmy o kolejnych spalających się terytoriach czy związanych z tym ewakuacjach ludności i coraz gorszej jakości powietrza. Naukowcy podkreślają jednak, że „ogień jest również procesem naturalnym, odgrywającym ważną rolę w kształtowaniu różnorodności biologicznej i dynamiki ekosystemów”.

Mądre zarządzanie systemami

Jeśli chodzi o nasz kontynent, „wielowiekowa działalność człowieka znacząca przekształciła krajobrazy, wpływając na częstotliwość, intensywność i rozkład przestrzenny pożarów lasów”. Antropogeniczna zmiana klimatu jest przy tym przyczyną występowania coraz wyższych temperatur i coraz częstszych susz. Te z kolei jeszcze bardziej zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia poważnego zagrożenia pożarowego w całej Europie.

Co istotne – dynamika pożarów nie zależy wyłącznie od sprzyjających pożarom warunków meteorologicznych, ale także od „złożonego wzajemnego oddziaływania klimatu, roślinności i działalności człowieka”. I rzeczywiście – badacze zaznaczają, że w niektórych regionach Europy częstotliwość pożarów zmniejszyła się w ostatnim czasie, co jest zasługą wzmożonego zapobiegania zjawisku, zmian pokrycia terenu oraz ewoluującego zarządzania gruntami.

Zwrócono jednak przy tym uwagę na to, że poleganie wyłącznie na gaszeniu – choć oczywiście jest ono konieczne do ratowania ludzkiego życia – może prowadzić do „gromadzenia się paliwa i niezamierzonych konsekwencji dla ekosystemów przystosowanych do pożarów, potencjalnie zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia poważniejszych i niekontrolowanych pożarów”.

Przyszłe ryzyko pożarów lasów będzie kształtowane nie tylko przez klimat i rozwój społeczno-gospodarczy, ale także przez to, czy systemy zarządzania i systemy przeciwpożarowe aktywnie dostosowują się i utrzymują swoją skuteczność w miarę nasilania się warunków pogodowych sprzyjających pożarom.
„Prognozy dotyczące obszarów spalonych w Europie podkreślają znaczenie działań człowieka”, [w:] „Global Change Biology”

Autorzy porównują dwa modele, przedstawiające interakcje między człowiekiem a pożarami w zasadniczo odmienny sposób: oparty na procesach model SPITFIRE, który wykorzystuje globalnie stosowane parametry demograficzne regulujące zapalanie się i gaszenie pożarów oraz model BASE oparty na danych empirycznych, który przedstawia wpływ człowieka poprzez regionalnie skalibrowane wskaźniki społeczno ekonomiczne (HDI). Korzystają przy tym z dorobku dotychczas zgromadzonej wiedzy – badań, podkreślających regionalne różnice w znaczeniu czynników klimatycznych, roślinności oraz czynników społeczno-ekonomicznych „dla przyszłej powierzchni spalonej w Europie”.

Potrzeba współpracy

Z publikacji wynika, że sprzyjające pożarom warunki pogodowe oraz rozwój społeczno-gospodarczy są głównymi czynnikami determinującymi przyszłą aktywność pożarową w skali globalnej. Rolę drugorzędną odgrywają przy tym roślinność i użytkowanie gruntów – są jednak kluczowe w skali globalnej, „szczególnie w łagodniejszych warunkach pogodowych”.

Na skalę i rozmieszczenie pożarów lasów w przyszłości prawdopodobnie znacząco wpłynie rozwój cywilizacyjny. Zaznaczono jednak, że „łagodzący wpływ rozwoju społeczno-gospodarczego na aktywność pożarową w dużym stopniu zależy od ciągłych decyzji politycznych i inwestycji instytucjonalnych w zarządzanie pożarami, a nie wynika automatycznie z samego rozwoju”.

To, jak będzie wyglądać pożarowa sytuacja Europy w przyszłości, będzie zależało od interakcji między zmianą klimatu a adaptacją społeczną. Bo choć w warunkach umiarkowanego ocieplenia zarządzanie pożarami może zrównoważyć wzrost spalonych powierzchni, to przy silniejszym ociepleniu, ekstremalne warunki pogodowe sprzyjające pożarom prawdopodobnie „przekroczą potencjał łagodzący samego zarządzania pożarami”. Dlatego właśnie łagodzenie skutków zmiany klimatu i adaptacja do niej są strategiami, które mają się uzupełniać, a nie stanowić zamienniki.