Ministerstwo Klimatu i Środowiska ma zamiar wprowadzić nowe normy jakości powietrza. To część implementacji dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystego powietrza dla Europy (ang. Ambient Air Quality Directive, AAQD). Na początku maja resort ogłosił projekt nowej ustawy o jakości powietrza. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to IV kwartał 2026 r.

Nowe normy jakości powietrza

Obecnie obowiązujące w Polsce normy jakości powietrza są dalekie od tych, które powinny wejdą w życie od 2030 r. zgodnie z przyjętą w 2024 r. dyrektywą AAQD. Są jeszcze dalsze od zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), która rekomenduje dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń dwa razy niższe, niż unijna dyrektywa. Nowością w Polsce będzie wprowadzenie dobowych dopuszczalnych poziomów dla pyłu zawieszonego PM2,5 i dwutlenku azotu (NO2).

Dla progów alarmowych pomiary należy prowadzić jako średnią 1-godzinną przez trzy kolejne godziny w przypadku dwutlenku azotu (oraz dwutlenku siarki), a w przypadku PM10 i PM2,5 jako średnią dobową przez trzy kolejne dni lub przez mniejszą liczbę dni, w miejscach reprezentatywnych dla jakości powietrza na co najmniej 100 km² albo w całej strefie, w zależności od tego, który z tych obszarów jest mniejszy.

Nie ma całkowicie bezpiecznego dla zdrowia poziomu zanieczyszczeń powietrza, ale nie da się ich całkowicie wyeliminować, ponieważ są one także pochodzenia naturalnego – np. z pożarów roślinności. Wiedza na temat zagrożeń stale się rozwija, dlatego też normy ewoluują i są zaostrzane. Celem nowego unijnego prawa jest „osiągnięcie nowych standardów jakości powietrza zapewniających ochronę zdrowia ludzkiego”. Niedotrzymywanie standardów jest powszechne w UE i nie dotyczy tylko Polski. Dyrektywa UE 2024/2881 wprowadza nowe narzędzia prawne mające na celu przeciwdziałanie naruszeniom obowiązków państw członkowskich.

Co przewiduje projekt ministerstwa?

Projekt ministerstwa przewiduje utworzenie 28 stref, w których dokonywana będzie ocena jakości powietrza. W ich skład ma wejść 16 województw oraz – jako oddzielne obszary – 12 aglomeracji powyżej 250 tys. mieszkańców. W ocenie resortu klimatu i środowiska taka organizacja pozwoli zmniejszyć koszty systemu pomiarów, modelowania, oceny i zarządzania jakością powietrza. Obecnie jakość powietrza jest monitorowana przez inspektorat ochrony środowiska w 46 strefach.

Nowe przepisy przewidują utworzenie „superstacji pomiarowych” z wykorzystaniem infrastruktury europejskiego projektu ACTRIS służącej do badania aerozoli, chmur oraz gazów śladowych i stacji do pomiarów do pomiarów cząstek ultradrobnych UFP. Zwiększona ma również zostać liczba stanowisk pomiarowych przeznaczonych do badania jakości powietrza. Projekt przewiduje też przygotowanie krajowej analizy możliwości ograniczenia stężeń ozonu.

Informacje o zanieczyszczeniach powietrza będą publikowane na specjalnym portalu „Jakość powietrza” przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Ponadto codziennie będą przygotowywane krótkoterminowe prognozy jakości powietrza – aktualnie obowiązujący system będzie rozszerzony o prognozy dotyczące pyłu PM2,5. Proponowane jest także wprowadzenie dodatkowej symulacji dotyczącej zanieczyszczeń zza granicy w horyzoncie do 3 dni. W te zadania zostałyby włączone IOŚ-PIB i KOBiZE, które posiadają już odpowiednie zaplecze eksperckie.

Zmiany dla samorządów i obywateli

Ponadto Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje zmiany w Programach Ochrony Powietrza (POP), planach działań krótkoterminowych (PDK) oraz planach działań na rzecz jakości powietrza (PDJP). Celem jest ograniczenie obciążeń administracyjnych gmin i uproszczenie raportowania. Ma ono zostać ujednolicone od poziomu gminnego, przez wojewódzki, aż po krajowy.

Samorząd danego województwa będzie mógł wystąpić z wnioskiem o wyłączenie danej strefy ze stosowania standardów jakoścy powietrza dla wybranych substancji w określonym terminie, jeśli wykaże brak możliwości zapewnienia zgodności z poziomami dopuszczalnymi od 2030 r. O możliwości ubiegania się o odroczenie obowiązywania nowych norm będzie decydowała terminowość przygotowania dobrej jakości PDJP, POP i PDK przez samorządy – tak, aby możliwe było właściwe zaplanowanie skutecznych działań naprawczych w jak najkrótszym czasie.

MKiŚ poinformowało również, że ustawa ma zapewnić lepszy dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Będzie można złożyć skargę do sądu administracyjnego na decyzje, działania lub zaniechania działań organów co do lokalizacji i liczby stacji pomiarowych, a także planów i programów PDJP, POP i PDK. Dostęp do wymiaru sprawiedliwości mają uzyskać osoby fizyczne zamieszkałe na obszarze objętym reprezentatywnością stacji pomiarowej lub na obszarze, którego dotyczy program lub plan, jednostki organizacyjne prowadzącej działalność gospodarczą na tym obszarze, a także organizacje społeczne prowadzące działalność związaną z ochroną środowiska lub ochroną zdrowia.