- ANALIZA
- W CENTRUM UWAGI
Infrastruktura krytyczna w energetyce. Czy Polska wyciągnęła wnioski z wojny w Ukrainie?
Autor. Energetyka24
Wojna w Ukrainie pokazała, że infrastruktura energetyczna stała się jednym z kluczowych elementów współczesnego konfliktu zbrojnego. Ataki na elektrownie, stacje elektroenergetyczne, sieci przesyłowe oraz systemy ciepłownicze nie służą wyłącznie ograniczeniu zdolności produkcji energii. Ich celem jest również destabilizacja gospodarki, zakłócenie funkcjonowania państwa oraz wywieranie presji na społeczeństwo. Dla Polski doświadczenia te powinny stanowić punkt wyjścia do ponownej oceny sposobu ochrony infrastruktury krytycznej.
(Artykuł jest częścią przygotowywanej Monografii)
Jak skutecznie chronić infrastrukturę energetyczną i przygotować państwo na zagrożenia, które mogą zakłócić funkcjonowanie całego sektora? Jakie wnioski dla Polski płyną z doświadczeń państw mierzących się z bezpośrednimi atakami na infrastrukturę krytyczną? Odpowiedzi na te pytania padną podczas Kongresu Odporności Energetycznej – wydarzenia organizowanego przez Energetykę24 i Grupę Defence24, które odbędzie się 25-26 listopada 2026 r. w Warszawie.
Szczegóły wydarzenia i rejestracja: https://www.koe24.pl/
Energetyka stała się elementem bezpieczeństwa narodowego
Przez wiele lat bezpieczeństwo energetyczne rozpatrywano przede wszystkim w kategoriach dostępności paliw, dywersyfikacji dostaw, wystarczalności mocy wytwórczych oraz stabilności cen energii. Oczywiście wszystkie te elementy pozostają istotne. Jednak wydarzenia ostatnich lat pokazały, że takie podejście jest niewystarczające.
Państwo może posiadać odpowiednie zasoby paliw, dysponować nowoczesnymi elektrowniami i utrzymywać połączenia transgraniczne, a mimo to być narażone na poważne zakłócenia w dostawach energii. Wystarczy bowiem uszkodzenie wybranych elementów infrastruktury przesyłowej, systemów sterowania lub węzłów technologicznych, aby konsekwencje objęły znacznie większy obszar niż miejsce samego zdarzenia.
Szczególne znaczenie ma tutaj infrastruktura elektroenergetyczna, której funkcjonowanie warunkuje pracę praktycznie wszystkich pozostałych sektorów gospodarki. Bez energii elektrycznej nie będą prawidłowo funkcjonować systemy telekomunikacyjne, wodociągowe, transportowe, bankowe czy przemysłowe. Zakłócenia dostaw energii mogą również prowadzić do ograniczenia pracy systemów ciepłowniczych, nawet w sytuacji, gdy same źródła ciepła pozostają technicznie sprawne.
Powstaje zatem zasadnicze pytanie: czy polski system ochrony infrastruktury krytycznej jest przygotowany nie tylko na pojedynczą awarię techniczną, ale również na skoordynowane działania wymierzone jednocześnie w kilka jego elementów?
Ukraina jako rzeczywisty test odporności systemu energetycznego
Doświadczenia Ukrainy są pod tym względem szczególnie istotne. Od rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej agresji w lutym 2022 roku infrastruktura energetyczna tego państwa była wielokrotnie celem ataków rakietowych i dronowych. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej w samym 2024 roku Ukraina utraciła około 9 GW zdolności wytwórczych. Skala zniszczeń pokazuje, że nawet rozbudowany system energetyczny może w stosunkowo krótkim czasie utracić znaczną część swoich zdolności operacyjnych.
Jeszcze bardziej wymowne są doświadczenia zimy 2025/2026. Według danych IEA w styczniu 2026 roku zapotrzebowanie na energię elektryczną w Ukrainie sięgało 18 GW, podczas gdy dostępne zdolności systemu wynosiły około 11 GW. Deficyt ten oznaczał konieczność stosowania ograniczeń w dostawach energii i istotnie wpływał na funkcjonowanie gospodarki oraz życie mieszkańców. Nie mniej ważny jest jednak inny wniosek. Ataki na infrastrukturę przesyłową mogą prowadzić do przerw w dostawach energii również wtedy, gdy określone moce wytwórcze pozostają dostępne.
W praktyce oznacza to, że o bezpieczeństwie energetycznym nie decyduje wyłącznie liczba elektrowni i ich łączna moc. Równie istotne są możliwości przesyłu energii, odporność stacji elektroenergetycznych oraz zdolność systemu do zmiany konfiguracji pracy w warunkach kryzysowych. Doświadczenia Ukrainy pokazują, że infrastruktura energetyczna powinna być oceniana nie tylko przez pryzmat jej efektywności ekonomicznej, ale również zdolności do przetrwania uszkodzeń i szybkiego przywracania funkcjonalności.
Krajowa Dyspozycja Mocy i bezpieczeństwo funkcjonowania państwa
W polskich warunkach szczególnego znaczenia nabiera rola Polskich Sieci Elektroenergetycznych, a przede wszystkim Krajowej Dyspozycji Mocy. KDM odpowiada za operacyjne prowadzenie pracy Krajowego Systemu Elektroenergetycznego, koordynację jego funkcjonowania oraz utrzymywanie parametrów niezbędnych dla bezpiecznej pracy systemu. W normalnych warunkach działania te obejmują między innymi bilansowanie systemu, koordynację pracy jednostek wytwórczych, zarządzanie ograniczeniami sieciowymi oraz reagowanie na zakłócenia. W sytuacji kryzysowej znaczenie tych funkcji zdecydowanie wzrasta.
Możliwość szybkiego rozpoznania zagrożenia, oceny skutków uszkodzenia infrastruktury oraz podjęcia odpowiednich działań operatorskich może decydować o tym, czy awaria pozostanie zdarzeniem lokalnym, czy doprowadzi do zakłóceń obejmujących większą część kraju. Dlatego bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej należy rozpatrywać również w kontekście systemów dyspozytorskich, telekomunikacyjnych i informatycznych.
Współczesny system elektroenergetyczny jest w coraz większym stopniu uzależniony od zaawansowanych rozwiązań cyfrowych, takich jak SCADA, EMS oraz systemy monitorowania pracy sieci. Z jednej strony zwiększają one efektywność zarządzania systemem, z drugiej tworzą nowe obszary ryzyka. Ochrona fizyczna infrastruktury nie może być zatem oddzielona od cyberbezpieczeństwa, zapewnienia redundancji systemów sterowania oraz zdolności do prowadzenia pracy w warunkach ograniczonej dostępności infrastruktury teleinformatycznej.
Nie można ochronić wszystkiego w jednakowy sposób
Jednym z najważniejszych wniosków wynikających z doświadczeń ukraińskich jest konieczność odejścia od założenia, że wszystkie elementy infrastruktury krytycznej można zabezpieczyć w takim samym stopniu. Nie jest to możliwe ani technicznie, ani ekonomicznie. Infrastruktura energetyczna obejmuje tysiące obiektów o różnym znaczeniu dla bezpieczeństwa systemu. Część z nich może zostać stosunkowo szybko zastąpiona lub naprawiona. Uszkodzenie innych może powodować wielotygodniowe ograniczenia w funkcjonowaniu określonych obszarów gospodarki.
Z tego względu szczególnego znaczenia nabiera identyfikacja obiektów i funkcji, których utrata może powodować największe konsekwencje systemowe. Nie chodzi przy tym wyłącznie o wartość majątku czy moc danego urządzenia. Istotna jest również możliwość zastąpienia jego funkcji przez inne elementy systemu, czas potrzebny na naprawę, dostępność części zamiennych oraz zależność od dostawców technologii. Przykładowo uszkodzenie specjalistycznego transformatora może oznaczać znacznie dłuższy okres przywracania pełnej funkcjonalności niż uszkodzenie urządzenia, dla którego istnieją dostępne zamienniki.
Podobne zależności występują w przypadku systemów sterowania, automatyki przemysłowej czy specjalistycznych urządzeń wykorzystywanych w elektroenergetyce i ciepłownictwie. Dlatego ocena bezpieczeństwa powinna uwzględniać nie tylko prawdopodobieństwo wystąpienia określonego zdarzenia, lecz również czas i koszt odtworzenia zdolności operacyjnych.
Ciepłownictwo systemowe – niedoceniany element infrastruktury krytycznej
W dyskusjach dotyczących bezpieczeństwa energetycznego dominują zazwyczaj elektrownie, sieci przesyłowe oraz infrastruktura gazowa. Znacznie mniej uwagi poświęca się ciepłownictwu systemowemu. Tymczasem doświadczenia Ukrainy pokazują, jak poważne mogą być konsekwencje uszkodzenia infrastruktury odpowiedzialnej za dostarczanie ciepła do dużych aglomeracji miejskich. Podczas zimy 2025/2026 rosyjskie ataki doprowadziły do poważnych zakłóceń funkcjonowania scentralizowanych systemów ciepłowniczych. W wielu przypadkach mieszkańcy pozostawali bez ogrzewania i ciepłej wody przez długi czas, przy temperaturach spadających poniżej minus 20 stopni Celsjusza.
Szczególnie istotne jest to, że zakłócenia dostaw energii elektrycznej mogą prowadzić do zatrzymania pomp, automatyki oraz innych urządzeń niezbędnych dla pracy systemów ciepłowniczych. W konsekwencji nawet sprawne źródło ciepła może nie być w stanie zapewnić dostaw do odbiorców. Dla polskich przedsiębiorstw ciepłowniczych oznacza to konieczność szerszego spojrzenia na bezpieczeństwo techniczne. Należy analizować nie tylko niezawodność samych kotłów, turbin czy instalacji pomocniczych, ale również odporność całego łańcucha technologicznego, w tym zabezpieczenia w węgiel, biomasę czy gaz, zasilania elektrycznego, pompowni, systemów sterowania oraz sieci dystrybucyjnych.
Warto także rozważyć, w jakim stopniu istniejące systemy mogą być uzupełniane przez mniejsze, rozproszone jednostki kogeneracyjne, źródła rezerwowe czy magazyny energii. Nie oznacza to konieczności rezygnacji z dużych systemów ciepłowniczych. Oznacza natomiast potrzebę tworzenia alternatywnych możliwości ich funkcjonowania w sytuacjach nadzwyczajnych.
Czy decentralizacja energetyki zwiększa bezpieczeństwo?
Jednym z kierunków rozwoju ukraińskiego systemu energetycznego jest zwiększanie udziału rozproszonych źródeł wytwórczych. Międzynarodowa Agencja Energetyczna wskazuje, że rozwój lokalnej kogeneracji, mniejszych jednostek wytwórczych oraz magazynów energii może ograniczać skutki uszkodzeń dużych obiektów infrastrukturalnych. Nie oznacza to jednak, że energetyka rozproszona automatycznie zapewnia większe bezpieczeństwo.
Instalacja fotowoltaiczna, magazyn energii czy jednostka kogeneracyjna nie będą stanowiły rzeczywistego zabezpieczenia, jeżeli nie zostały wyposażone w odpowiednie systemy sterowania oraz możliwość pracy w warunkach odłączenia od sieci. Doświadczenia ukraińskie wskazują, że część zainstalowanych urządzeń nie może efektywnie pracować w trybie wyspowym. To niezwykle ważny wniosek również dla Polski.
Rozwój energetyki rozproszonej powinien być oceniany nie tylko w kategoriach zwiększania udziału odnawialnych źródeł energii czy ograniczania emisji CO₂, lecz również pod kątem rzeczywistego wpływu na odporność lokalnych systemów energetycznych. W szczególności dotyczy to obiektów użyteczności publicznej, infrastruktury wodociągowej, szpitali oraz zakładów przemysłowych o strategicznym znaczeniu.
Cyberbezpieczeństwo i zagrożenia hybrydowe
Kolejnym obszarem wymagającym szczególnej uwagi jest cyberbezpieczeństwo. Postępująca cyfryzacja sektora energetycznego zwiększa możliwości optymalizacji pracy systemu, ale jednocześnie powoduje wzrost zależności od infrastruktury teleinformatycznej. Współczesne zagrożenia mogą mieć charakter mieszany. Atakom fizycznym mogą towarzyszyć działania cybernetyczne, zakłócenia komunikacji, dezinformacja czy próby destabilizacji procesów zarządzania kryzysowego. Z tego względu wdrażanie wymagań wynikających z dyrektywy NIS2 oraz regulacji dotyczących odporności podmiotów krytycznych, w tym dyrektywy CER, nie powinno być traktowane wyłącznie jako kolejny obowiązek formalny. Ich znaczenie jest znacznie szersze.
Chodzi o stworzenie systemu zarządzania bezpieczeństwem, który pozwoli nie tylko identyfikować zagrożenia, lecz również utrzymywać podstawowe funkcje przedsiębiorstwa w sytuacji wystąpienia poważnego incydentu. Szczególne znaczenie powinny mieć regularne testy planów ciągłości działania, ćwiczenia obejmujące kilka podmiotów infrastruktury krytycznej oraz analiza zależności między sektorem elektroenergetycznym, gazowym, ciepłowniczym i telekomunikacyjnym.
Bezpieczeństwo kosztuje. Ale ile kosztuje jego brak?
W tym miejscu pojawia się problem ekonomiczny. Inwestycje w redundancję, dodatkowe zabezpieczenia, rezerwowe źródła zasilania czy zapasy strategicznych urządzeń zwiększają koszty funkcjonowania przedsiębiorstw energetycznych. Z punktu widzenia tradycyjnej analizy rentowności część takich nakładów może wydawać się nieuzasadniona, ponieważ nie generuje bezpośrednich przychodów. Jednak ocena ta zmienia się zasadniczo, jeżeli uwzględnimy potencjalne koszty długotrwałego zakłócenia dostaw energii.
Należy pamiętać, że straty gospodarcze związane z awarią infrastruktury krytycznej nie ograniczają się do kosztów naprawy uszkodzonych urządzeń. Obejmują również utraconą produkcję przemysłową, zakłócenia funkcjonowania usług publicznych, koszty zastępczego zasilania, straty przedsiębiorstw oraz potencjalne skutki społeczne. Dlatego w analizach ekonomicznych inwestycji energetycznych coraz większego znaczenia powinien nabierać koszt nieciągłości działania.
Najtańsza infrastruktura w momencie budowy nie zawsze jest najtańsza z punktu widzenia całego państwa, szczególnie jeżeli jej uszkodzenie może powodować wielokrotnie większe straty gospodarcze.
Warto również zastanowić się, czy obowiązujące mechanizmy regulacyjne i taryfowe w wystarczającym stopniu umożliwiają finansowanie inwestycji zwiększających odporność infrastruktury. Jeżeli przedsiębiorstwa mają ponosić dodatkowe nakłady wynikające z rosnących zagrożeń, powinny istnieć przejrzyste mechanizmy oceny zasadności takich kosztów i możliwości ich finansowania.
Polska potrzebuje nowego podejścia do odporności infrastruktury
Doświadczenia Ukrainy powinny prowadzić do kilku zasadniczych zmian w podejściu do bezpieczeństwa energetycznego. Po pierwsze, konieczne jest szersze uwzględnianie scenariuszy wielokrotnych i skoordynowanych uszkodzeń infrastruktury. Dotychczasowe analizy niezawodności, koncentrujące się na pojedynczych awariach, nie zawsze odpowiadają charakterowi współczesnych zagrożeń.
Po drugie, należy zwiększać znaczenie planów odtworzeniowych. Samo zabezpieczenie obiektu nie gwarantuje bowiem, że nie zostanie on uszkodzony. Kluczowa staje się możliwość szybkiego przywrócenia jego funkcji.
Po trzecie, konieczna jest analiza dostępności strategicznych części zamiennych oraz czasu ich dostawy. W przypadku specjalistycznych urządzeń energetycznych okres oczekiwania może wynosić wiele miesięcy.
Po czwarte, warto rozwijać lokalne zdolności do awaryjnego zasilania najważniejszych odbiorców oraz utrzymywania podstawowych usług komunalnych.
Po piąte, niezbędna jest większa koordynacja działań pomiędzy operatorami systemów energetycznych, przedsiębiorstwami ciepłowniczymi, administracją publiczną i służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo.
Wreszcie, ochrona infrastruktury krytycznej powinna być traktowana jako proces ciągły, wymagający regularnego aktualizowania analiz ryzyka, procedur oraz scenariuszy reagowania.
Wnioski: od ochrony infrastruktury do odporności całego systemu
Wojna w Ukrainie pokazała, że nawet bardzo rozbudowany system energetyczny może zostać poważnie osłabiony przez skoordynowane ataki na jego kluczowe elementy. Jednocześnie doświadczenia ukraińskich operatorów i przedsiębiorstw energetycznych dowodzą, że odpowiednie przygotowanie organizacyjne, zdolność do szybkiej odbudowy, decentralizacja wybranych funkcji oraz współpraca międzynarodowa mogą istotnie ograniczać konsekwencje takich zdarzeń. Dla Polski najważniejszy wniosek jest jednak szerszy.
Nie powinniśmy ograniczać dyskusji o infrastrukturze krytycznej wyłącznie do ochrony poszczególnych elektrowni, stacji elektroenergetycznych czy instalacji przemysłowych. Musimy przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób zapewnić funkcjonowanie państwa i gospodarki w sytuacji, gdy część tej infrastruktury przestanie działać. To wymaga zmiany sposobu planowania inwestycji, oceny ryzyka, finansowania bezpieczeństwa oraz organizacji współpracy między poszczególnymi sektorami.
Przyszłość bezpieczeństwa energetycznego nie będzie zależała wyłącznie od tego, ile energii jesteśmy w stanie wyprodukować. Równie ważne będzie to, jak szybko potrafimy przywrócić jej dostawy, kiedy część systemu zostanie uszkodzona. I właśnie ta lekcja płynąca z Ukrainy powinna stać się jednym z fundamentów polskiej polityki bezpieczeństwa energetycznego.
Zapraszamy do udziału w Kongresie Odporności Energetycznej!
Szczegóły wydarzenia i rejestracja: https://www.koe24.pl/