W katowickiej kopalni węgla kamiennego Wujek może powstać Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego. Autorem pomysłu jest dr Tomasz Rożek z fundacji Nauka. To Lubię. Teraz koncepcja jest omawiana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Aktywów Państwowych, Ministerstwo Energii, Marszałka województwa Śląskiego, prezydenta Katowic i rektora Uniwersytetu Śląskiego.

Z kopalni na Księżyc

Kopalnia Wujek ma niedługo zostać zamknięta. Jej szyby mogą zostać zasypane, zalane lub wykorzystane jako wieże swobodnego spadku do testowania materiałów w stanie nieważkości. Wydobycie w kopalni zakończono w 2021 r., a od 1 kwietnia 2026 r. trwa formalna likwidacja, gdy Polska Grupa Górnicza przekazała obiekt do swojego Zakładu Likwidacji Kopalń.

Pierwsze spotkanie na wysokim szczeblu dotyczące wykorzystania infrastruktury kopalni jako Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego odbyło się już w kwietniu tego roku na Uniwersytecie Śląskim. Minister nauki i szkolnictwa wyższego Marcin Kulasek mówił wtedy, że przyjął pomysł z dużym entuzjazmem, a Ministerstwo analizuje raport dotyczący utworzenia Centrum w katowickiej kopalni.

Kiedy coraz odważniej mówimy o tym, że będziemy próbować osiedlać się najpierw na bliższych obiektach rodzaju księżyca, a później na dalszych, to zdajemy sobie sprawę, że te pierwsze próby osadnictwa będą się dokonywać pod ziemią.
dr Tomasz Rożek, założyciel fundacji Nauka. To Lubię, pomysłodawca opisywanej koncepcji zagospodarowania kopalni Wujek

Projekt się rozwija

16 czerwca odbyło się kolejne spotkanie w tej sprawie, w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Udział wzięli m.in. ministrowie Marcin Kulasek i Wojciech Balczun, podsekretarz stanu w Ministerstwie Energii Marian Zmarzly, marszałek województwa Śląskiego Wojciech Saługa, prezydent Katowic Marcin Krupa, rektor Uniwersytetu Śląskiego Ryszard Koziołek, wiceprzewodniczący zarządu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii Dawid Pasek, posłanka Monika Rosa i dr Tomasz Rożek.

To inicjatywa, która w niezwykły sposób łączy historię z nowoczesnością, otwierając zupełnie nowe możliwości dla nauki, innowacji i współpracy między środowiskiem akademickim, samorządowym oraz biznesowym. Rozmawialiśmy o szansach, wyzwaniach i potencjale, jaki Polska może wykorzystać w rozwoju sektora kosmicznego. Takie projekty pokazują, że odważne pomysły mogą stać się fundamentem przyszłości.
prezydent Katowic Marcin Krupa po spotkaniu

„Ten projekt nie będzie projektem miejskim, wojewódzkim, ale raczej ogólnopolskim, a może będzie oddziaływać na Europę Środkowo-Wschodnią” – dodał prezydent Katowic na antenie Radia Katowice 18 czerwca.

Co mogłoby być badane w kopalni?

Jak pisał portal infokatowice.pl, Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego miałoby wykorzystywać podziemne wyrobiska kopalni i jej infrastrukturę powierzchniową. W symulowanej bazie kosmicznej pod ziemią badano by odporność ludzi na izolację i stres oraz systemy podtrzymywania życia w takich warunkach. To dużo bardziej rzeczywiste badania, niż takie prowadzone w laboratoriach. Testowane byłyby też łaziki i roboty, zautomatyzowane maszyny górnicze, systemy wspomagające poruszanie się w trudnym terenie oraz technologie wykorzystywania zasobów dostępnych na miejscu (ang. In-Situ Resource Utilization, ISRU). To technologie kluczowe dla rozwoju asteroid mining, czyli górnictwa kosmicznego, oraz gospodarki księżycowej.

Drugim działem badań byłyby badania z zakresu astrobiologii, rolnictwa wertykalnego i hydroponiki w obiegu zamkniętym, które umożliwiałyby dłuższe misje kosmiczne dzięki hodowli roślin.

Na powierzchni miałyby powstać laboratoria testów wibracyjne, termicznych, próżniowych i radiacyjnych, które testowałyby urządzenia przed wysłaniem ich w kosmos. Przykładowym badaniem, do którego można by wykorzystać unikatową infrastrukturę kopalni, byłyby badania zachowania materiałów w stanie nieważkości lub obniżonego ciążenia. Szyby kopalniane zostałyby zaadaptowane jako wieże swobodnego spadku. Jak tłumaczył prezydent Katowic na łamach Dziennika Zachodniego, jedna z takich wież o wysokości 140-metrów znajduje się w Bremen w Niemczech. Taka wysokość pozwala na badanie prezz 1 sekundę spadku, a czas oczekiwania na badania wynosi 2 lata. Głębokość szybów w kopalni Wujek pozwoliłaby na badania 10-sekundowe.

Częścią obiektu byłby również park technologiczny dla firm i start-upów oraz centrum popularyzacji nauki.

Europejska Agencja Kosmiczna

Katowice i Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia (GZM) oficjalnie starają się o zlokalizowanie na terenie Metropolii Centrum Technologicznego Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Utworzenie Centrum Symulacji Osadnictwa Kosmicznego na terenie kopalni byłoby więc spójne z tymi planami.

ESA chce w Polsce otworzyć ośrodek zajmujący się kwestiami bezpieczeństwa i odporności, który uzupełniłby działania Europejskiego Centrum Bezpieczeństwa Kosmicznego i Edukacji (ESEC) w Belgii. W grudniu 2025 r. Agencja podpisała już z polskim rządem list intencyjny.

Wówczas prezydent Katowic Marcin Krupa, marszałek województwa śląskiego Wojciech Saługa i ówczesny przewodniczący GZM Kazimierz Karolczak zwrócili się do Donalda Tuska sugerując, by ośrodek ESA powstał w GZM, m.in. w kopalni Wujek.

Historia Wujka

Patrząc w przyszłość, jednocześnie kopalnia nie zapomina o swoim historycznym znaczeniu. W kopalni strajkowali górnicy przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. 16 grudnia 1981 r. zostali brutalnie spacyfikowani i dziewięciu z nich zginęło. W dawnych budynkach kopalni działa Śląskie Centrum Wolności i Solidarności na ich cześć, noszące też nazwę Dziewięciu z Wujka.

Centrum pozyskało dotację na rewitalizację dawnej łaźni łańcuszkowej, znajdującej się na terenie zakładu, w której odbywał się strajk. W tym czasie odbywały się tam msze.

Pod koniec marca Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach wszczął także procedurę objęcia ochroną konserwatorską siedemnastu historycznych zabudowań kopalni Wujek.